Polska w ciągu zaledwie trzech dekad przeszła imponującą drogę od szarych peryferii imperium sowieckiego do statusu dwudziestej gospodarki świata, co ekonomiści Banku Światowego w swoich raportach określają mianem „złotego wieku wzrostu”. Jednak te solidne fundamenty polskiego cudu gospodarczego właśnie zaczynają pękać. I choć nie widać ich na pierwszy rzut oka, demografowie analizujący z niepokojem słupki ludności w tabelach Głównego Urzędu Statystycznego, biją na alarm. Polska wchodzi właśnie w najgłębszy i najbardziej niszczycielski kryzys demograficzny od czasów zakończenia II wojny światowej. Migracja może złagodzić skutki tego krachu, ale nie wolno nam powielać błędów Niemców, Szwedów, czy Francuzów. Jak to więc zrobić mądrze?
- Teza. W obliczu nadchodzącej zapaści demograficznej Polska musi wdrożyć rygorystyczną, opartą na chłodnej kalkulacji ekonomicznej i dyktacie popytu politykę migracyjną, która pozwoli uzupełnić luki na rynku pracy przy jednoczesnym uniknięciu błędów integracyjnych popełnionych przez państwa Europy Zachodniej.
- Dowód 1. Matematyczna nieuchronność zniknięcia z mapy Polski nawet 10 milionów osób oraz wskaźnik dzietności na poziomie 1,099 wymuszają import siły roboczej, aby zapobiec załamaniu się systemu emerytalnego i służby zdrowia.
- Dowód 2. Historyczna analiza porażek systemowych Szwecji, Francji czy Niemiec wykazuje, że brak przymusu asymilacji językowej oraz dopuszczenie do powstawania enklaw terytorialnych skutkuje trwałymi konfliktami społecznymi i wzrostem przestępczości.
- Efekt. Przejście na model selektywnej migracji zarobkowej (system punktowy) zapewni ciągłość funkcjonowania przedsiębiorstw i usług publicznych, chroniąc Polskę przed gospodarczą stagnacją, presją inflacyjną i ucieczką zagranicznych inwestorów.
Spis treści
Prognozy są nieubłagane i wskazują z matematyczną precyzją, że w ciągu najbliższych dekad z polskiego rynku pracy zniknie nawet 10 milionów osób, co odpowiada nagłemu wyparowaniu siły roboczej wielkości kilku województw. Stoimy zatem przed dylematem, który zdefiniuje nasz los na resztę XXI wieku, gdyż jako społeczeństwo musimy dokonać bolesnego wyboru między powolną gospodarczą agonią i starzeniem się w biedzie, a otwarciem się na imigrację, która jak udowadnia analiza GRAPE i tak tylko może spowolnić nieuchronne procesy nad Wisłą.
Polska polityka migracyjna musi w końcu stać się faktem
Słowo to budzi dziś w Polsce uzasadniony lęk, zwłaszcza gdy analizuje się doniesienia medialne z płonących przedmieść Paryża czy statystyki przestępczości z Malmö, jednak paradoks naszej sytuacji polega na posiadaniu atutu niedostępnego naszym zachodnim sąsiadom, jakim jest luksus spóźnienia historycznego.
Możemy bowiem potraktować historię błędów Europy Zachodniej jak darmowy podręcznik ostrzegawczy i zamiast pisać go na własnej skórze, wdrożyć model oparty na twardych dowodach naukowych oraz chłodnej kalkulacji ekonomicznej.
Analiza historyczna i socjologiczna przypadków Szwajcarii, Niemiec, Francji oraz Szwecji pokazuje dobitnie, że obecna frustracja społeczna, skutkująca wykwitem skrajnych partii tuczących się na tych problemach, nie była wynikiem fatum czy nieszczęśliwego zbiegu okoliczności, lecz konkretnych i systemowych błędów w zarządzaniu kapitałem ludzkim, które Polska może i musi ominąć.
Zrozumienie mechanizmów, które doprowadziły najbogatsze państwa świata do stanu permanentnego napięcia społecznego, jest kluczem do zaprojektowania polskiej polityki migracyjnej na miarę wyzwań XXI wieku.
Szwajcarska trauma ukrytych dzieci i mit tymczasowości
Pierwszą i najbardziej wstrząsającą lekcję oferuje nam historia Szwajcarii, kraju kojarzonego zazwyczaj z zegarmistrzowską precyzją, bogactwem i absolutną praworządnością, która jednak skrywa w swoich powojennych archiwach jeden z najbardziej wstydliwych rozdziałów w nowożytnej historii Europy.
W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych alpejska gospodarka cierpiała na chroniczny brak rąk do pracy przy wielkich projektach infrastrukturalnych, co skłoniło rząd w Bernie do masowego sprowadzania robotników z Włoch, którym nadawano restrykcyjny status pracownika sezonowego. Szwajcarscy planiści popełnili wówczas fundamentalny błąd poznawczy, który wybitny pisarz Max Frisch podsumował gorzkim i słynnym już stwierdzeniem, że „chciano sprowadzić ręce do pracy, a przyjechali ludzie”.
Okrutne prawo federalne zabraniało pracownikom sezonowym sprowadzania rodzin, co doprowadziło do powstania traumatycznego zjawiska „dzieci z szafy”, znanych w niemieckojęzycznej literaturze jako Schrankkinder. Badania historyczne i relacje zebrane przez Marinę Frigerio wskazują, że od piętnastu do nawet pięćdziesięciu tysięcy włoskich dzieci żyło w Szwajcarii nielegalnie i w ciągłym ukryciu, wbrew nieludzkiemu prawu. Dzieci te nie mogły chodzić do szkoły ani bawić się na podwórku, a w momencie pukania do drzwi były trenowane przez rodziców do natychmiastowego chowania się w szafach lub pod łóżkami przy zachowaniu absolutnej ciszy, gdyż ich wykrycie przez sąsiada-donosiciela oznaczało natychmiastową deportację całej rodziny i utratę źródła utrzymania.
Wniosek płynący z tej tragedii dla współczesnej Polski jest jednoznaczny i potwierdzony przez współczesną psychologię społeczną, która mówi, że traktowanie imigrantów wyłącznie jako zasobu ekonomicznego przy ignorowaniu ich podstawowych potrzeb ludzkich i emocjonalnych prowadzi do katastrofy. Powstanie generacji ludzi wychowanych w strachu, poczuciu bycia niechcianym i wrogości wobec państwa, kiełkuje w kolejnych pokoleniach niechęcią do integracji i odrzuceniem norm społeczeństwa przyjmującego. Polska nie może pozwolić sobie na tworzenie klasy ludzi „drugiej kategorii”, gdyż historia pokazuje, że taki dług społeczny spłaca się potem przez dekady, często w walucie przemocy i niepokojów ulicznych.
Niemiecki błąd zaniechania i fiasko wielokulturowości
Zupełnie inny rodzaj błędu systemowego popełniła Republika Federalna Niemiec, która w latach sześćdziesiątych zaprosiła do siebie setki tysięcy tureckich pracowników w ramach programu Gastarbeiter. Niemieccy politycy przyjęli wówczas błędne założenie o rotacyjności migracji, naiwnie wierząc, że goście po kilku latach ciężkiej pracy w fabrykach powrócą za Bosfor z zaoszczędzonymi markami, co w literaturze politologicznej określa się mianem mitu tymczasowości. Rzeczywistość zweryfikowała te plany w 1973 r., kiedy po kryzysie naftowym wstrzymano rekrutację, co paradoksalnie skłoniło robotników do sprowadzenia rodzin w obawie przed utratą możliwości powrotu do Europy.
Badacze z WZB Berlin Social Science Center, w tym socjolog profesor Ruud Koopmans, w swoich pracach wskazują, że brak wymogów integracyjnych doprowadziły do powstania hermetycznych społeczeństw równoległych. Niemcy przez dekady tolerowali finansowanie meczetów i szkół koranicznych przez obce rządy oraz brak znajomości języka niemieckiego wśród żon pracowników, co skutkowało tym, że wiele lat później kanclerz Angela Merkel musiała oficjalnie i z goryczą przyznać klęskę projektu multi-kulti. Dziś Niemcy zmagają się z poważnym problemem lojalnościowym milionów obywateli pochodzenia tureckiego, którzy mentalnie żyją w polityce Ankary, oraz rosnącą popularnością partii antyimigranckich.
Jest to poważna lekcja dla Warszawy, dowodząca, że państwo rezygnujące z roli aktywnego gospodarza, który narzuca swoje normy, język i wartości, abdykuje ze swojej suwerenności. Tolerancja nie może oznaczać obojętności na to, co dzieje się w zamkniętych społecznościach, a integracja nie jest procesem, który zachodzi samoczynnie – wymaga ona twardych ram prawnych i jasnego komunikatu, że przywilej życia w danym kraju wiąże się z obowiązkiem akceptacji jego kultury prawnej. Niemcy zrozumiały to zbyt późno, kiedy struktury społeczne uległy już trwałemu zabetonowaniu, a Polska ma jeszcze szansę postawić wymagania na wejściu.
Francuska inżynieria wykluczenia i republikańska ślepota
Jeszcze inna, niezwykle bolesna przestroga płynie z Francji, która stanowi podręcznikowy przykład błędów urbanistycznych i ideologicznej pychy elit politycznych. Francuscy planiści w latach powojennych, w odpowiedzi na masowy napływ ludności z byłych kolonii Afryki Północnej, zdecydowali się na budowę gigantycznych, modernistycznych blokowisk na obrzeżach miast, co doprowadziło do terytorialnej stygmatyzacji mieszkańców tak zwanych banlieues. Te betonowe sypialnie, pozbawione infrastruktury kulturalnej i biznesowej, stały się wylęgarnią frustracji.
Socjolog Loïc Wacquant w swoich przełomowych pracach udowadnia, że fizyczne i komunikacyjne odcięcie tych dzielnic od centrów metropolii oraz rynków pracy stworzyło mechanizm błędnego koła biedy, który został dodatkowo wzmocniony przez specyficzną, republikańską ideologię „ślepoty na kolor skóry”. Francuskie prawo, zabraniające zbierania danych o pochodzeniu etnicznym i wyznaniu w spisach powszechnych, sprawiło, że państwo przez lata udawało, iż problem segregacji rasowej i religijnej nie istnieje, podczas gdy pustkę po instytucjach republiki wypełniali radykałowie religijni i gangi narkotykowe.
Płonące cyklicznie przedmieścia francuskich miast są dowodem na to, że gettoizacja przestrzenna jest najprostszą i najszybszą drogą do utraty kontroli nad bezpieczeństwem wewnętrznym państwa. Dla Polski oznacza to konieczność prowadzenia aktywnej polityki mieszkaniowej, która nie dopuszcza do powstawania monokulturowych enklaw. Nie możemy pozwolić, aby w polskich miastach powstały strefy, do których policja boi się wjechać, a prawo państwowe jest zastępowane przez prawo silniejszego lub prawo religijne. Francuski błąd polegał na wierze, że architektura jest neutralna społecznie – my wiemy już, że przestrzeń kształtuje świadomość.
Szwedzki upadek marzeń o mocarstwie humanitarnym
Najbardziej drastycznym i aktualnym przykładem upadku marzeń o idealnej, bezproblemowej integracji jest jednak Szwecja, która z bezpiecznego, idyllicznego kraju kojarzonego z literaturą dziecięcą Astrid Lindgren stała się państwem o jednym z najwyższych wskaźników użycia broni palnej w całej Europie. Szwedzka katastrofa wynika z połączenia trzech śmiertelnych czynników:
- otwartych granic dla migracji azylowej z kręgów kulturowo odległych,
- braku wymogu pracy,
- niezwykle hojnego państwa opiekuńczego.
Ekonomista Milton Friedman wielokrotnie ostrzegał, że nie da się utrzymać modelu tzw. welfare state przy jednoczesnym otwarciu granic, co Szwecja boleśnie zweryfikowała na własnym organizmie. Badania Tino Sanandajiego zawarte w głośnej pracy „Mass Challenge: The Socioeconomic Impact of Migration to a Scandinavian Welfare State” dowodzą, że wysokie zasiłki w połączeniu z niskimi kwalifikacjami migrantów stworzyły pułapkę bierności, a wieloletnie tabu polityczne uniemożliwiało rzetelną debatę o rosnącej przestępczości, paraliżując działania służb. Każdy, kto wskazywał na problemy, był natychmiast oskarżany o rasizm, co doprowadziło do sytuacji, w której problem urósł do rozmiarów
Dane Szwedzkiej Rady ds. Zapobiegania Przestępczości nie pozostawiają złudzeń co do korelacji między brakiem integracji ekonomicznej a gwałtownym wzrostem przemocy gangów klanowych, które rekrutują dziś nawet dzieci. Dla Polski jest to ostateczny argument przeciwko łączeniu humanitaryzmu z naiwnością socjalną. Pomoc potrzebującym nie może oznaczać destrukcji własnego systemu bezpieczeństwa, a system zasiłkowy nie może być magnesem przyciągającym ludzi, którzy nie mają zamiaru podjąć pracy. Szwedzki eksperyment dowiódł, że dobrymi chęciami jest piekło wybrukowane, a polityka migracyjna musi opierać się na chłodnej kalkulacji, a nie na moralnych uniesieniach.
Demografia nie zna litości
Wielu Polaków po zapoznaniu się z tymi faktami instynktownie może postulować całkowite zamknięcie granic i budowę „Twierdzy Polska”. Matematyka jest jednak nieczuła na sentymenty narodowe i wskazuje jedno – bez siły roboczej z zewnątrz czeka nas katastrofa. W 2024 r. wskaźnik dzietności TFR (Total Fertility Rate) dla całej Polski wyniósł 1,099. Jest to poziom dalece niewystarczający do prostej zastępowalności pokoleń, która wymaga wskaźnika na poziomie 2,1.
Wygasanie powojennego wyżu demograficznego lat 50. oraz jego echa z lat 80. oznacza, że system emerytalny ZUS, oparty na solidarności międzypokoleniowej, nie zacznie się walić, ale wyprodukuje miliony biednych emerytów, co obszernie opisywaliśmy TUTAJ. Bez mądrej, sterowanej imigracji czeka nas nieuchronna zapaść usług publicznych, w tym ochrony zdrowia, która już teraz opiera się na kadrach w wieku przedemerytalnym. Brak pielęgniarek i opiekunów dla seniorów stanie się dramatem milionów rodzin.
Ponadto, brak rąk do pracy może wywołać gwałtowny wzrost cen usług i presję inflacyjną, a co gorsza – spowoduje ucieczkę inwestorów zagranicznych do krajów o lepszej strukturze demograficznej, takich jak Turcja czy Wietnam.
Polska nie ma zatem luksusowego wyboru między imigracją a jej brakiem, lecz stoi przed brutalnym wyborem między chaosem, który obserwujemy obecnie w postaci afery wizowej i niekontrolowanego napływu migrantów z najdalszych zakątków świata, a imigracją ściśle zarządzaną. Możemy stać się światowym laboratorium innowacyjnego modelu hybrydowego, który czerpie najlepsze, sprawdzone wzorce z systemów anglosaskich i skandynawskich, jednocześnie odrzucając z chirurgiczną precyzją błędy popełnione przez państwa Europy Zachodniej. Jak mówią eksperci w Polsce, to jest moment na wdrożenie „Planu Marshalla” dla polskiej demografii. Jak on powinien wyglądać? Biznes Enter analizuje postulatu polskiej nauki.
Dyktat popytu i selekcja punktowa
Pierwszym filarem nowej polskiej strategii, popieranym przez ekonomistów z OECD oraz ekspertów rynku pracy, musi być bezwzględny dyktat popytu realizowany poprzez system punktowy, wzorowany na rozwiązaniach, które od lat z sukcesem stosują Kanada i Australia. Wiza do Polski powinna przestać być roszczeniowym prawem, a stać się nagrodą przyznawaną według transparentnych i surowych kryteriów, gdzie punkty otrzymuje się za wiek produkcyjny (preferowani ludzie młodzi), posiadane kwalifikacje w zawodach deficytowych oraz – co kluczowe – znajomość języka.
Kluczowym warunkiem wjazdu w ramach tego mechanizmu powinno być posiadanie konkretnej oferty pracy jeszcze przed przekroczeniem granicy, co pozwala na grubą kreską oddzielenie migracji zarobkowej od humanitarnej i zapobiega nadużyciom systemu azylowego, które zdestabilizowały Europę w 2015 roku. Taki system pozwala państwu na precyzyjne sterowanie strumieniem migracji w zależności od aktualnych potrzeb gospodarki. Jeśli potrzebujemy spawaczy i informatyków, otwieramy szerzej drzwi dla tych grup; jeśli rynek nasyci się kierowcami, podnosimy poprzeczkę. To podejście traktuje migrację jako narzędzie wzrostu gospodarczego, a nie problem socjalny.
Badania Paula Colliera, autora dość znanej książki „Exodus”, potwierdzają, że selektywna migracja przynosi korzyści zarówno krajowi przyjmującemu, jak i samym migrantom, o ile jest ona dopasowana do realnych potrzeb rynku pracy. Polska musi skończyć z modelem, w którym o tym, kto przyjeżdża, decyduje przypadek, a zacząć stosować inżynierię społeczną opartą na danych. To jedyny sposób, by uniknąć importowania bezrobocia i biedy.
Dobrobyt i zasada karencji
Drugi filar opiera się na koncepcji politycznej z powodzeniem wdrażany w Danii przez rząd socjaldemokratyczny. Polski system socjalny, w tym programy takie jak 800+ musi zostać szczelnie zabezpieczony przed turystyką zasiłkową poprzez wprowadzenie wieloletniego okresu karencji.
Oznacza to w praktyce, że pełne prawa do świadczeń niezwiązanych bezpośrednio z wkładem pracy imigrant nabywałby dopiero po kilku latach (np. pięciu) legalnego, nieprzerwanego zatrudnienia i płacenia podatków w Polsce. Takie rozwiązanie działa jak naturalny filtr selekcyjny, który skutecznie i bezkosztowo odstrasza osoby poszukujące łatwego życia na koszt podatnika, a jednocześnie przyciąga jednostki ambitne, pracowite i przedsiębiorcze, które są gotowe zapracować na swój status. Jest to jasny komunikat – Polska oferuje szansę na rozwój i godziwy zarobek, ale nie oferuje darmowego utrzymania.
Taki model jest zgodny z poczuciem sprawiedliwości społecznej Polaków, którzy nie zaakceptują sytuacji, w której nowo przybyli otrzymują wsparcie równe lub wyższe od obywateli, którzy budowali ten dobrobyt przez dekady. Ochrona systemu socjalnego jest zatem warunkiem koniecznym dla utrzymania poparcia społecznego dla samej idei migracji zarobkowej. Bez tego bezpiecznika nastroje społeczne szybko ulegną radykalizacji, co w konsekwencji doprowadzi do politycznego chaosu.
Język jako fundament bezpieczeństwa
Trzecim i być może najważniejszym elementem długofalowej strategii jest uznanie języka polskiego za kluczowe spoiwo bezpieczeństwa narodowego, co wynika wprost z teorii kapitału społecznego Roberta Putnama. Putnam udowodnił, że w społeczeństwach zróżnicowanych etnicznie zaufanie społeczne spada, chyba że istnieje silny czynnik integrujący – a najsilniejszym z nich jest wspólny język. Polska powinna zatem wprowadzić obowiązkowe „wymogi” integracyjne.
W ramach takiego „wymogu” każdy, kto przyjeżdża do nas spoza Unii Europejskiej, otrzymując wizę na pobyt długoterminowy, zobowiązuje się pisemnie do opanowania języka polskiego na poziomie komunikatywnym (np. A2) w określonym czasie, pod rygorem nieprzedłużenia prawa pobytu. Inwestycja państwa w masowe, powszechne i darmowe kursy językowe jest w rzeczywistości najtańszą formą prewencji powstawania gett i konfliktów etnicznych. Wspólny język umożliwia interakcję w miejscu pracy, w szkole i na ulicy, budując więzi, które są niemożliwe w społeczeństwie podzielonym na hermetyczne bańki językowe.
Doświadczenia niemieckie pokazują, że pozostawienie nauki języka „dobrowolności” kończy się fiaskiem i alienacją całych grup społecznych, zwłaszcza kobiet pozostających w domach. Polska musi wymagać języka bezwzględnie, traktując go jako bilet wstępu do społeczeństwa obywatelskiego. Nie chodzi tu o puryzm językowy, ale o zdolność do komunikacji, która jest podstawą funkcjonowania nowoczesnego państwa. Bez wspólnego języka nie ma wspólnoty, jest tylko zbiór przypadkowych jednostek zamieszkujących to samo terytorium.
Inżynieria społeczna przeciw gettom
Czwarty filar dotyczy urbanistyki i czerpie bezpośrednią inspirację z niezwykle skutecznego modelu singapurskiego, który poprzez politykę Ethnic Integration Policy zapobiega segregacji przestrzennej. Polskie samorządy muszą otrzymać od rządu potężne narzędzia prawne do monitorowania struktury mieszkańców w zasobach komunalnych i interweniowania, gdy w danej dzielnicy zostanie przekroczony punkt krytyczny koncentracji cudzoziemców (socjologowie określają go zazwyczaj na poziomie 20-30 proc.).
Rozproszenie migrantów jest jedyną skuteczną metodą wymuszania integracji, ponieważ dziecko imigrantów uczęszczające do polskiej szkoły, w której dominują polscy rówieśnicy, integruje się błyskawicznie, przyjmując kod kulturowy otoczenia. To samo dziecko, trafiając do „szkoły gettowej”, gdzie większość uczniów nie mówi po polsku w domu, pozostaje na marginesie społeczeństwa, reprodukując biedę i wykluczenie. Polska nie może pozwolić na powstanie dzielnic, do których nie zgląda nawet policja, bo boi się, co tam zastanie.
Zarządzanie przestrzenią miejską musi być traktowane jako element polityki bezpieczeństwa. Wymaga to odwagi politycznej i przełamania pewnych tabu dotyczących swobody osiedlania się w przypadku mieszkań wspieranych przez państwo, ale alternatywą są płonące samochody i strefy no-go, które znamy z relacji z Francji czy Szwecji. Mądra polityka mieszkaniowa to taka, która wymusza miks społeczny, a nie tworzy etniczne enklawy biedy.
Zero tolerancji i umowa społeczna
Ostatnim bezpiecznikiem niezbędnym do uzyskania trwałej akceptacji społecznej dla imigracji jest wprowadzenie żelaznej zasady zero tolerancji, która zakłada automatyczną utratę prawa pobytu i deportację w przypadku popełnienia umyślnego przestępstwa. Badania z zakresu kryminologii i prewencji kryminalnej jednoznacznie wskazują, że pewność i nieuchronność sankcji są kluczowe dla zachowania porządku prawnego w każdej społeczności.
Obywatele muszą mieć absolutną pewność, że państwo kontroluje sytuację i że polska gościnność kończy się definitywnie w momencie złamania prawa gospodarza. Nie może być mowy o pobłażliwości dla aktów wandalizmu, przemocy czy handlu narkotykami, niezależnie od pochodzenia sprawcy. Taka polityka buduje zaufanie do państwa i zapobiega powstawaniu grup straży obywatelskiej czy radykalizacji nastrojów ksenofobicznych. Imigrant przestrzegający prawa musi czuć się bezpiecznie, ale przestępca musi czuć nieuchronność wydalenia.
Podsumowując, Polska stoi dziś na historycznym rozdrożu. Ale nie musi wcale wybierać między drogą Zachodu, prowadzącą do konfliktów etnicznych i utraty spójności społecznej, a drogą izolacji skazującą nas na marginalizację gospodarczą i biedę starzejącego się społeczeństwa.
Migracja jest niezbędna. Musimy zacząć o niej rozmawiać
Może wybrać inną ściężkę, w której nasz staje się mocarstwem regionalnym przyciągającym talenty, a nie problemy socjalne. W tym scenariuszu przybysze pracują na nasze wspólne PKB, szanując nasze prawo i kulturę, bo wiedzą, że to prawo jest egzekwowane.
Aby ten scenariusz się ziścił, musimy odrzucić „poprawność polityczną” na rzecz zimnej kalkulacji i powołać instytucje zdolne do zarządzania tym skomplikowanym procesem. Pociąg demograficzny właśnie odjeżdża ze stacji, a my nie możemy pozwolić sobie na luksus pozostania na peronie, kłócąc się o cenę biletu. To jest gra o przyszłość Rzeczypospolitej. O przyszłość naszych dzieci.
Damian Szymański, redaktor naczelny Biznes Enter
Część odnośników to linki afiliacyjne lub linki do ofert naszych partnerów. Po kliknięciu możesz zapoznać się z ceną i dostępnością wybranego przez nas produktu – nie ponosisz żadnych kosztów, a jednocześnie wspierasz niezależność zespołu redakcyjnego.
Zdjęcie główne: Sandra Zięba