Partnerzy merytoryczni
Martin Wolf

Słucha go cały świat. Teraz ostrzega Polaków. „To trudne zadanie. Bardzo na to uważajcie”

Trzy i pół dekady spektakularnego pościgu za Zachodem wyprowadziło Polskę do gospodarczej pierwszej ligi, ale paliwo taniej pracy, korzystnej demografii i prostego kopiowania technologii właśnie się wyczerpuje. Martin Wolf, główny komentator ekonomiczny Financial Times i jeden z najbardziej wpływowych umysłów współczesnej ekonomii, w rozmowie z Biznes Enter kreśli bezkompromisową diagnozę dla Warszawy i Brukseli. Według niego dla Europejczyków świat bezpiecznych „wakacji od historii” bezpowrotnie minął, dawna Ameryka już nie wróci, a przetrwanie polskiego dobrobytu oraz kruchej liberalnej demokracji zależy od tego, czy Europa zdoła wybić się na strategiczną niezależność w epoce globalnego chaosu. Dla naszego kraju oznacza to jedno – musimy szykować się na trudniejsze lata. – Bardzo uważajcie, żeby nie popaść w samozadowolenie – ostrzega Wolf. Co ma na myśli?

  • Teza. Zdaniem eksperta dotychczasowy, trwający 35 lat polski cud gospodarczy oraz triumf zachodniej demokracji liberalnej nie są dane raz na zawsze. Polska wyczerpuje już prosty model wzrostu oparty na doganianiu zamożnych państw i taniej sile roboczej, podczas gdy sam system liberalny kruszeje pod naporem strukturalnych wstrząsów, erozji zaufania społecznego i niebezpiecznej polityki nostalgii.
  • Dowód. Problemów dla Polski według Martina Wolfa nie brakuje – od kryzysu demograficznego, strukturalnie najwyższych cen energii w Europie oraz konieczności przejścia na kosztowne innowacje (czego lekcją była stagnacja Japonii po 1996 r.) po zmianę dotychczasowego modelu doganiania Unii Europejskiej.
  • Efekt. Świat wkroczył w epokę skrajnej nieprzewidywalności przypominającą koniec XIX wieku i dwudziestolecie międzywojenne, co oznacza, że dla Europejczyków skończyły się „wakacje od historii” i wobec braku możliwości polegania na nieobliczalnych Stanach Zjednoczonych czy wrogiej Rosji jedyną szansą na ocalenie dobrobytu oraz wolności osobistej i politycznej jest budowa silnej, suwerennej i głęboko zintegrowanej Europy zdolnej do nieustannej adaptacji.

Damian Szymański, Biznes Enter: Lubi pan Polskę?

Martin Wolf, główny komentator ekonomiczny Financial Times: Oczywiście, jesteście fantastyczni (śmiech).

A polska gospodarka się panu podoba?

Ciekawie ujął pan to pytanie. Odpowiem tak – Polska znajduje się wyraźnie w punkcie, w którym utrzymanie wzrostu staje się naprawdę trudne. Choć postawmy sprawę jasno – nie jestem ekspertem od struktury polskiej gospodarki.

Jak nazwałby pan ten punkt?

Jeśli spojrzy się na wielkie historie sukcesów gospodarczych okresu powojennego, zawsze nadchodzi taki moment, w którym proces doganiania państw o wysokich dochodach zwalnia, ponieważ dany kraj w dużej mierze nadrobił już do nich swoje zaległości. Taką sytuację macie obecnie tutaj nad Wisłą. W coraz większym stopniu dalszy wzrost wymaga wdrażania własnych innowacji, a nie tylko absorbowania pomysłów z zewnątrz.

Problem polega na tym, że innowacyjność jest boleśniejsza i kosztowniejsza. W rezultacie dynamika wzrostu słabnie. Społeczeństwo na tym etapie często popada w samozadowolenie i staje się mniej skłonne do akceptowania zmian. Ale demonów czai się w tym procesie znacznie więcej.

Martin Wolf, główny komentator ekonomiczny „Financial Times”, otrzymał tytuł doktora honoris causa Akademii Leona Koźmińskiego. Uczelnia uhonorowała jego wkład w rozumienie światowej gospodarki i kształtowanie debaty publicznej, a także niezależność myślenia oraz odwagę kwestionowania utrwalonych przekonań.

Jakich demonów?

Problemem są też zmiany demograficzne, ponieważ w wielu przypadkach – a najbardziej widać to w krajach Azji Wschodniej, takich jak Japonia i Korea Płd. – po prostu nie rodzą się dzieci. A to ostatecznie młodzi ludzie tworzą dynamizm w społeczeństwie. Nowe idee i nowe przedsiębiorstwa wychodzą zazwyczaj od osób stosunkowo młodych, w każdym razie przed czterdziestką. Mamy więc do czynienia z trudniejszą ścieżką wzrostu, trudniejszą sytuacją demograficzną, a często także z ogromnym obciążeniem finansów publicznych, ponieważ trzeba płacić podatki na utrzymanie starszego pokolenia wraz ze wzrostem liczby emerytów. Gospodarka ma tendencję do kostnienia, gdyż staje się odporna na zmiany.

Dlaczego tak się dzieje?

Odpowiedź jest dość prosta i bardzo ludzka. Społeczeństwu powodzi się już całkiem nieźle, przez co spada presja na dalszy rozwój i zmianę.

Chce pan powiedzieć, że Polska podąża tą samą ścieżką, co inne niegdyś szybko bogacące się kraje przed nami?

Trzydzieści lat temu napisałem tekst o Japonii. Pamiętam go bardzo dobrze. Dotyczył Kraju Kwitnącej Wiśni w 1996 r., już po krachu giełdowym. Proszę pamiętać, że w latach 60., 70. i 80. była to najszybciej rozwijająca się gospodarka na świecie. A potem się zatrzymała. Moje pierwsze zdanie brzmiało: „Nic nie gubi tak bardzo jak sukces”. Chodzi mi o to, że wyzwania stają się coraz większe, wkrada się samozadowolenie, maleje gotowość do zmian, a dynamika wzrostu po prostu wyhamowuje.

I to właśnie grozi Polakom?

Powiedziałbym tylko jedno – bardzo uważajcie, aby nie popaść w samozadowolenie. Jeśli uważacie, że mieliście trzydzieści wspaniałych lat, to nie gwarantuje to wcale, że kolejne trzydzieści będzie równie wspaniałe. Nie gwarantuje to nawet, że takie będzie najbliższe dziesięć lat. Istnieje słynne powiedzenie Giuseppe Tomasiego di Lampedusy z powieści „Lampart”: „Wszystko musi się zmienić, żeby wszystko zostało po staremu”. Odnosi się ono do mojego kraju (Wielka Brytania – przyp.red.) i odnosi się również do waszego.

Jak więc możemy poprawić nasz wzrost gospodarczy już teraz, mierząc się z takimi wyzwaniami w kraju liczącym niespełna 40 mln mieszkańców? Obecnie gościmy też niemal dwa miliony Ukraińców.

Musicie wykazywać się zadziornością, sprytem i pomysłowością. Obecność Ukraińców nie jest niczym złym. Ukraińcy to bardzo pracowici ludzie, którzy potrafią odnosić sukcesy. Co ważne, aby odnieść sukces, potrzebujecie bardzo dobrze wykształconego społeczeństwa i elastycznej gospodarki. Musicie być gotowi na ciągłe, wielokrotne akceptowanie zmian, a rząd powinien podejmować działania, które wspierają obywateli w przystosowywaniu się do tych przeobrażeń.

Wielkie pytanie, które przed wami stoi, brzmi: w jakich sektorach obecnie macie szansę naprawdę dobrze sobie radzić? To bardzo trudne zadanie, dlatego musicie uważać. Podejrzewam, że większość z nich wiąże się z dość głęboką integracją z gospodarką europejską i światową. Prawdopodobnie część z nich będzie też obejmować naprawdę skuteczne wykorzystanie nowych technologii. Domyślam się, że pociągnie to za sobą dość niekomfortowe zmiany w tym, czym się zajmujecie teraz, a także głęboką debatę na temat imigracji, wykwalifikowanych kadr oraz tego, co rząd musi zrobić, aby zapewnić dla tych procesów odpowiednie wsparcie.

Wiele mówimy w kraju, że sukces Polski w Unii to nie kwestia pieniędzy z funduszy unijnych, ale przede wszystkim otwarty rynek i olbrzymi sukces naszych naprawdę niesamowitych firm eksportowych.

No właśnie. Dlatego też wiele będzie zależało od tego, jak zmienią się i rozwiną m.in. Niemcy. Nie będziecie radzić sobie nadzwyczajnie dobrze w pogrążonej w stagnacji Europie. Trudno być gospodarką odnoszącą spektakularne sukcesy w regionie, który nie rozwija się zbyt szybko. Do tej pory radziliście sobie świetnie, ponieważ byliście tańsi, bardziej wydajni i ciężej pracowaliście. Mogliście przejmować łańcuchy dostaw. Zastanawiam się, jak długo jeszcze to potrwa. Szczera odpowiedź brzmi: nie wiem, ale kluczowa kwestia jest taka, że cudowny sukces nie trwa wiecznie. Musicie po prostu nieustannie się zmieniać.

Obecnie mamy najwyższe ceny energii w Europie. Jak w takich warunkach możemy w ogóle marzyć o konkurencyjności?

Cóż, musicie to naprawić, a jest to niezwykle trudne. Europa ma wysokie ceny energii z przyczyn strukturalnych – nie da się tego łatwo uniknąć. Konflikt z Iranem oczywiście w tym nie pomaga. Wojna rosyjsko-ukraińska również nie pomaga.

Jednym z naszych problemów jako kontynentu – a Wielka Brytania doświadcza tego w skrajnym stopniu – jest to, że jesteśmy bardzo źle położeni pod kątem przemysłu energochłonnego. Inne części świata mają po prostu tańszą energię. Albo dysponują ogromnymi złożami ropy i gazu, albo mają olbrzymie nasłonecznienie. Europa nie ma ani wielkich zasobów ropy i gazu, ani ogromnej ilości słońca. Skłaniam się ku poglądowi, że będzie nam niezwykle trudno zachować konkurencyjność w przemyśle energochłonnym.

Prezydent Trump wysyła nam jasny sygnał – możemy sprzedawać wam nasz gaz LNG, po prostu kupujcie od nas i nie zwracajcie się ku Chinom. Z drugiej strony Państwo Środka próbuje nas uzależnić od siebie w wielu sektorach, nie mówiąc już o grze ws. metali ziem rzadkich. Czy istnieje obecnie jakikolwiek sposób, byśmy mogli lawirować między USA a Chinami, czy też musimy sprzymierzyć się wyłącznie z Waszyngtonem?

Nie sądzę, by Europa mogła wiązać swój los z Waszyngtonem, ponieważ stał się on zbyt nieprzewidywalny i niewiarygodny. Uważam, że Europa jest wystarczająco duża, aby spróbować osiągnąć wysoki stopień niezależności.

Mimo to USA wciąż zachowują pozycję większego starszego brata.

Stany Zjednoczone radzą sobie bardzo dobrze przede wszystkim pod względem innowacji. Za każdym razem nadchodzi tam nowa rewolucja napędzana przez nowych ludzi, przy czym wielu z nich to imigranci. Jeśli spojrzy się na amerykański sektor technologiczny, jest on absolutnie pełen imigrantów: Chińczyków, Południowoafrykańczyków, Brytyjczyków. Pomyślmy o Geoffreyu Hintonie, który stworzył podwaliny pod duże modele językowe – był Brytyjczykiem. Dario Amodei (szef giganta AI firmy Anthrophic – przyp.red.) to Włoch w drugim pokoleniu.

Jeśli Amerykanie zdecydują, że nie chcą u siebie żadnych obcokrajowców, ten sektor umrze. Bo to właśnie cudzoziemcy – Hindusi, Chińczycy, Europejczycy – utrzymywali go w ruchu. I mam wrażenie, że to samo dotyczy krajów europejskich, które nie chcą przyjmować obcokrajowców, ponieważ nowe sektory, zwłaszcza technologiczne, mają charakter na wskroś międzynarodowy. Nie są one zakorzenione w specyficznych zasobach danego państwa. Mogłyby powstać gdziekolwiek.

Ale weźmy kwestię tego gazu LNG czy ropy naftowej. Na kim możemy obecnie polegać? Każdy chce tylko na tym zarobić, używając surowców jako broni politycznej.

Pozostają wam wyłącznie nieprzyjemne wybory. Powstaje pytanie, jak daleko można zajść dzięki odnawialnym źródłom energii – sądzę, że w ograniczonym stopniu. Nie będziecie mieli dostępu do surowców z Rosji, dopóki nie zostanie rozwiązana kwestia Ukrainy, a nie wygląda na to, by miało to nastąpić zbyt szybko. Choć ewidentnie potrzebujemy energii elektrycznej, po prostu nie widzę przyszłości dla Europy w przemyśle energochłonnym. Zasadniczo nie jesteśmy do tego odpowiednim miejscem. Jeśli na przykład tworzy się ogromne zasoby obliczeniowe dla sztucznej inteligencji, w Europie będzie to drogie.

Gdyby Rosja była przyjaznym mocarstwem, wyglądałoby to inaczej. Ale nie będzie – na pewno nie za rządów Putina, a podejrzewam, że również nie za jego następców. Myślę więc, że poniekąd utknęliśmy w martwym punkcie. Są inne części świata, które mają o wiele więcej zasobów: Ameryka, Bliski Wschód, Ameryka Południowa, Rosja. Chiny ich nie mają, ale znalazły inne sposoby, by to obejść. To poważny problem.

Kiedy patrzy pan na Europę, USA, Chiny, co stanowi obecnie największe zagrożenie? Kolejna wojna? Starcie mocarstw?

Największym zagrożeniem jest to, że przechodzimy przez epokę strukturalnych wstrząsów. Świat ulega radykalnej przebudowie. Mamy do czynienia z fundamentalną zmianą technologiczną, której konsekwencji tak naprawdę nie znamy. Mamy Stany Zjednoczone, które flirtują z powrotem do polityki rodem z XIX wieku, i nie wiemy, czy ten stan się utrzyma. Czy USA to przyjaciel, wróg, czy ktoś pomiędzy? Nie wiemy. Czy możemy zawierać z Chinami trwałe umowy, które będą leżały w naszym interesie? Nie wiemy. Czy mamy innych sojuszników, którzy okażą się skuteczni i godni zaufania? Tego też nie wiemy.

A co wiemy?

Główną cechą obecnego świata jest skrajna nieprzewidywalność. Przypomina to świat z końca XIX wieku lub z dwudziestolecia międzywojennego. Okres zimnej wojny, gdy już sam okrzepł, stał się całkiem stabilny. Okres pozimnowojenny, od 1991 do 2007 r. również był stosunkowo stabilny. Od tamtego czasu świat przechodzi przez nieustanne wstrząsy – technologiczne, polityczne i społeczne. I nie widzę sposobu, by miało się to zatrzymać. W takim świecie po prostu żyjemy.

I mamy się na to po prostu godzić?

Europejczycy muszą zrozumieć, że świat, który uznawali za bezpieczny, ich wakacje od historii, jak ja to nazywam, właśnie się skończył. Problem polega na tym, że Europa nie jest skonstruowana – i nie da się jej tak skonstruować – by radziła sobie z takim światem, ponieważ w porównaniu z USA czy Chinami nie stanowi spójnego mocarstwa. Nie ma jednak żadnej realnej alternatywy poza próbą wypracowania sposobu na poradzenie sobie z tym wszystkim. Europa musi dorosnąć.

A co z Polakami?

W przypadku Polski sprawa wydaje mi się absolutnie jasna – nadrzędnym interesem jest silna, niezależna, potężna i dynamiczna Europa. Nie ma dla tego żadnej realnej alternatywy. Niekoniecznie oznacza to, że taką właśnie Europę otrzymamy, ale o to musicie walczyć. Zawsze będziecie mieć trudne relacje z Rosją – historycznie jest to nieuniknione. I mam nadzieję, że się mylę – naprawdę bardzo bym tego chciał – ale Ameryka, jakiej pragnęliśmy, już nie wróci. Trump odejdzie, ale co go zastąpi? Kto, u licha, może to wiedzieć?

Podczas swojego wystąpienia w Akademii Leona Koźmińskiego zauważył pan, że liberalizm – jako system idei i praktyka polityczna – jest dziś otwarcie kwestionowany w głównych krajach Zachodu. Dlaczego pana zdaniem wkroczyliśmy na tak mroczne terytorium w porównaniu z triumfalnymi latami 90.?

Dobrobyt i wolność Zachodu okazały się w latach 1989–1991 wartościami dla społeczeństw poddanych sowieckiemu komunizmowi, o które warto walczyć. Zniknięcie imperium sowieckiego w Europie przebiegło niemal całkowicie pokojowo. Liberalna demokracja, liberalny porządek świata, zjednoczony Zachód oraz Unia Europejska zdawały się wyjść z tej próby zwycięsko.

Niestety, te zwycięstwa nie przetrwały w pełni próby czasu. Proszę spojrzeć na wydarzenia, które wstrząsnęły światem zachodnim – seria szoków od kryzysu finansowego z lat 2007–2009 i kryzysu strefy euro, przez pandemię, napaść autokratycznej Rosji na Ukrainę, aż po obecne wojny na Bliskim Wschodzie. Obserwujemy rosnące niezadowolenie społeczne ze skutków globalizacji, w tym z masowej migracji i dezindustrializacji. Raport instytutu V-Dem z 2026 roku pokazuje, że odsetek ludności świata żyjącej w prawdziwych demokracjach liberalnych załamał się z 17 proc. w 2005 roku do 7 proc. w 2025 roku. To system znajdujący się w oblężeniu.

Może liberalizm nie jest tak ważny i wspaniały jak nam się to przez dekady wydawało.

Nie, ten system opiera się na pięciu fundamentalnych wartościach: podmiotowości jednostki, równości statusu, przyzwolenia społecznego (zgodę rządzonych), niezależność uznawaną za prawo oraz wzajemny szacunek i wzajemne zobowiązania. Ludzie mają zatem prawo do samodzielnego wyrabiania sobie poglądów. Dziedziczny, polityczny czy społeczny status musi ustąpić miejsca zasadzie indywidualnych zasług. Tolerancja dla odmienności stanowi rdzenną wartość liberalizmu.

Ludzie są jednak istotami społecznymi. Wolność nie jest solipsyzmem – jest jego przeciwieństwem. Nasza wolność zależy od dobrowolnej współpracy innych ludzi. Fundamentalne sfery interakcji społecznych – społeczeństwo obywatelskie, gospodarka, media, prawo, państwo i system polityczny – opierają się przede wszystkim na zaufaniu. Zaufanie to musi być z kolei ugruntowane w uzasadnionym przekonaniu o kompetencji, uczciwości i rzetelności ludzi oraz instytucji.

Jednym z najgłębszych rozróżnień w nowoczesnym społeczeństwie musi być podział na dobra i usługi, które są na sprzedaż, oraz te, które na sprzedaż być nie mogą. To, co oferują instytucje prawne, biurokratyczne i polityczne, w ogóle nie może być przedmiotem handlu. Musi być przyznawane zgodnie z regułami. Jane Jacobs sformułowała to rozróżnienie jako podział na etos handlowy (komercyjny) i etos strażnika. Wolne i demokratyczne społeczeństwo opiera się na tych historycznie nienaturalnych, lecz kluczowych normach etycznych oddzielających rynek jako źródło dobrobytu od polityki jako gwaranta dóbr publicznych.

Czy mamy według pana do czynienia bardziej z kryzysem samego systemu liberalnego, czy też jest to kryzys ludzi, którzy nim zarządzają?

Liberalizm mierzy się z realnymi dylematami. Opiera się on na normach, których nie da się po prostu narzucić siłą – muszą one wypływać z wnętrza społeczeństwa, a zwłaszcza z jego elit. Potrzebujemy elit godnych zaufania. Z biegiem czasu normy wolnego społeczeństwa mogą jednak zbyt łatwo ulec erozji pod wpływem jakiejś złowrogiej mieszanki chciwości, wrogości, cynizmu i rozpaczy. Pamięć o dawnej tyranii blaknie. Rośnie natomiast nadzieja na pojawienie się politycznego zbawcy – taką postać opisał już Platon w swoim „Państwie”. I nagle, zupełnie nieoczekiwanie, miejsce wolności zajmują konflikt, korupcja i przymus.

Jak mamy chronić niezależność parlamentu, sądownictwa i administracji publicznej przed postępującym upolitycznieniem ze strony niedoszłych despotów? Jak powstrzymać tendencję do wiązania rąk państwu i firmom za pomocą nadmiaru przepisów i regulacji, co tylko podsyca wiarę w „silnego człowieka”, który zrobi z tym wszystkim porządek, depcząc po drodze wolność? Jak obronić dobrze urządzone społeczeństwo demokratyczne przed demagogami biegłymi w wykorzystywaniu społecznej urazy, wściekłości i odrazy? To są pytania, na które musimy sobie obecnie odpowiedzieć.

Martin Wolf w wykładzie „The Crisis of Liberalism” mówił podczas nadania mu tytułu doktora honoris causa Akademii Leona Koźmińskiego o liberalizmie jako zbiorze wartości i zasad organizujących wolne społeczeństwo. Wskazywał na sprawczość jednostki, równy status, zgodę obywateli, wzajemny szacunek i zobowiązania wobec innych. Podkreślał, że wolność zależy od współpracy, a funkcjonowanie instytucji, mediów i gospodarki opiera się na zaufaniu do kompetencji, uczciwości i wiarygodności ludzi.

Już widzimy jednak do czego brak odpowiedzi doprowadza. W wielu krajach liberalizm przegrywa.

Tak, to niebezpieczny triumf reakcyjnej nostalgii. Złożona kombinacja dezindustrializacji, wstrząsów finansowych, olbrzymich zmian technologicznych, przeobrażenia mediów, gwałtownie rosnących nierówności, załamania dzietności, ogromnych przemian kulturowych oraz słabnącej potęgi Zachodu nieuchronnie zrodziła powrót postaw reakcyjnych i antydemokratycznych.

Zarówno lewica, jak i prawica – na bardzo różne sposoby – zdają się upatrywać kierunku, w którym powinniśmy zmierzać, w przeszłości, a nie w przyszłości. Niektórzy, co zdumiewające, sprawiają wręcz wrażenie, jakby chcieli cofnąć się do teokracji i jawnych despotyzmów XVII w. Są nawet na Uniwersytecie Harvarda profesorowie, którzy dokładnie to postulują. Nostalgia jest dziś wyraźnie dominującą postawą we współczesnej polityce. O to właśnie chodzi w ruchu MAGA. To polityka nostalgii w służbie obłąkańczej hipokryzji. Z kolei w dzisiejszej polityce brytyjskiej Partia Pracy wierzy, że musimy cofnąć się do lat 70. XX wieku. Polityka nostalgii po obu stronach sceny politycznej odzwierciedla głęboki i niepokojący brak wiary w naszą przyszłość.

Czy istnieje jakieś wyjście z tej sytuacji?

We współczesnych Stanach Zjednoczonych obserwujemy atak na niemal wszystkie filary nowoczesnego państwa oraz oświeceniowe wartości, na których zostało ono zbudowane: wolność poglądów, wolność badań naukowych, praworządność oraz uczciwy, profesjonalny i nieskorumpowany rząd. Postmodernizm znacznej części współczesnej polityki i filozofii lewicowej jest w podobny sposób wrogi tym cnotom. I siły te bez wątpienia można dziś dostrzec również w Europie.

Społeczeństwa liberalne są wspaniałe, ale są też zawsze i nieuchronnie kruche, ponieważ opierają się na zaufaniu i przyzwoleniu społecznym. Jeśli politycy są gotowi zrobić wszystko, by utrzymać się przy władzy, doprawdy trudno ich powstrzymać. Naszym punktem wyjścia musi być uświadomienie sobie tej prostej prawdy. Musimy po prostu sami przed sobą przyznać, o jaką stawkę toczy się obecnie gra. Stawką znów jest wolność – zarówno osobista, jak i polityczna. Ci z nas, którzy – tak głęboko jak ja – wierzą w tę kruchą, lecz bezcenną roślinę, muszą dołączyć do walki, w której wszyscy się teraz znaleźliśmy.

Szersze tło historyczne oraz pogłębioną analizę przyczyn rozpadu powojennej architektury bezpieczeństwa i wyzwań stojących przed Europą przybliża wykład Martina Wolfa o kryzysie liberalnego porządku świata, który bezpośrednio rozwija wątki geopolityczne i ustrojowe poruszone w powyższym wywiadzie. Część naszej rozmowy została oparta o wykład Martina Wolfa podczas ceremonii nadania mu tytułu doktora honoris causa Akademii Leona Koźmińskiego.

Zdjęcie główne: Akademia Leona Koźmińskiego. Kolaż własny

Motyw